بارها كينه‌توزان و حسودان ، دربارهء وى دست به توطئه‌هايى مىزدند . 70 ( * ) جايگاه علم كلام فرهنگ ارزشمند اسلام در طول تاريخ ، غنىترين فرهنگها بوده است . جهان اسلام ، خود را بيش از پيش مديون و مرهون خدمات فرهنگى و زحمات علمى دانشمندان اسلامى مىداند . خصوصا در دو قرن چهارم و پنجم ، جلوه‌هاى اين حركت روشن‌تر است . مثلا كتابخانه‌هاى بزرگى تأسيس شد . در بغداد هارون كتابخانهء كلانى بنا كرد . و در سال 383 ابو نصر شاپور اردشير وزير بهاء الدوله ، كتابخانه‌اى بزرگ در محلّهء « كرخ » بنيان نهاد و در آن ، بيش از ده هزار كتاب گرد آورد . 71 شريف رضى ( 406 ه . ) - رضوان اللّه تعالى عليه - نيز دار العلم و مدرسه‌اى در بغداد تأسيس كرد و برادرش سيد مرتضى ، كتابخانه‌اى عظيم داشت كه بيش از هشتاد هزار كتاب در خود جاى داده بود . 72 مساجد نيز از مراكز مهم تعليم و تدريس و مناظرات كلامى به شمار مىآمد . به گفتهء سبكى ، معتزليان در مسجد جامع منصور تدريس علم كلام داشتند . 73 شيعيان نيز ظاهرا در مسجد براثا 74 ( واقع در محله كرخ ) به تدريس و املاء و قرائت اشتغال داشتند . شيخ طوسى با تأسيس نخستين دانشگاه اسلامى در نجف ، صفحه زرّينى در تاريخ فرهنگ تشيع گشود . در كنار مناظرات فقهى ، مناظرات كلامى به لحاظ ساختار ويژهء خود ، از بروز و پيدايى خاصّى برخوردار بود . پيدايش مباحث كلامى علم كلام ، شامل اصول و عقايد ايمانى با دلايل عقلى مىباشد كه در آن ، به ردّ منحرفين و اثبات عقايد حقّه مىپردازد . 75 پيدايش مباحث كلامى ، مقارن پيدايش فرقه‌هاى كلامى است . اولين اختلاف - به گفتهء بغدادى - در زمينهء ولايت و امامت و جانشينى پيامبر اكرم - صلّى اللّه عليه و آله و سلّم - پيش آمد . 76